by Tuần nào tôi cũng nhận vài tin nhắn hỏi đúng một câu: thợ điện lạnh cần học gì, học cái nào trước. Phần lớn người hỏi đã xem rất nhiều video sửa máy trên mạng, biết tên đủ thứ lỗi, nhưng chưa từng cầm đồng hồ gas. Tôi trả lời ở đây một lần cho gọn, theo thứ tự mà tôi dạy thợ phụ của mình.
1) Học chu trình lạnh trước khi học sửa
Khách gọi báo máy chạy mà không lạnh. Thợ chưa có nền sẽ nghĩ ngay tới gas. Thợ hiểu chu trình sẽ hỏi thêm: dàn nóng có quạt chạy không, ống gas về có đọng sương không, ống đi có nóng không. Mỗi câu hỏi loại bớt một khả năng.
Chu trình lạnh chỉ có bốn bộ phận chính: máy nén (block), dàn ngưng, thiết bị tiết lưu (cáp hoặc van tiết lưu điện tử), dàn bay hơi. Cái khó không nằm ở tên gọi, mà ở chỗ hiểu gas đổi trạng thái ở đâu, áp suất cao thấp ở đoạn nào, và vì sao áp suất với nhiệt độ bão hòa đi cặp với nhau. Hiểu được thì nhìn kim đồng hồ là biết máy đang thiếu gas, dư gas, hay nghẹt.
Anh em không cần học nhiệt động lực học như kỹ sư. Nhưng phải biết đọc bảng áp suất – nhiệt độ của từng loại gas, biết quá nhiệt (superheat) và quá lạnh (subcooling) là gì. Hai con số này giúp nạp gas đúng hơn rất nhiều so với kiểu nghe tiếng block.
2) Học điện, vì phần lớn ca khó nằm ở điện
Một máy tủ đứng ở văn phòng cứ chạy được năm phút lại ngắt. Gas đủ, dàn sạch. Cuối cùng là rơ le nhiệt đã yếu, nhảy sớm. Ca kiểu này thợ chỉ biết cơ thì chịu.
Anh em cần chắc mấy thứ: dùng đồng hồ vạn năng và ampe kìm thành thạo, đo tụ, đo cuộn dây block, đọc sơ đồ điện in trên nắp máy, hiểu contactor, rơ le, CB, cảm biến nhiệt điện trở. Với máy inverter thì thêm phần board: biết board nguồn, board công suất, đọc mã lỗi theo tài liệu hãng, biết lúc nào nên thay board thay vì ngồi dò linh kiện.
Mẹo nghề: mỗi lần gặp mã lỗi lạ, chụp tem máy và màn hiển thị, ghi lại cách đã xử lý. Mã lỗi như E6 hay U4 ở hãng này khác hẳn nghĩa ở hãng kia, nhớ bằng đầu không nổi đâu.
3) Tay nghề ống đồng và hút chân không
Hồi mới vào nghề, mối loe đầu tiên của tôi bị nứt, xì gas sau hai tuần. Thầy bắt tôi loe lại ba chục cái trên ống vụn mới cho đi công trình.
Phần cơ khí gồm cắt ống, loe ống, uốn ống không bẹp, hàn bạc với khí nitơ thổi bên trong để khỏi đóng xỉ, thử kín bằng nitơ, hút chân không. Hút chân không là chỗ thợ mới hay ẩu nhất. Hút vài phút thấy kim về là tắt, trong khi đường ống còn hơi ẩm. Làm đúng phải có đồng hồ đo chân không, đọc theo micron, và giữ một lúc xem có lên lại không.
Phần này chỉ có cách làm nhiều mới lên tay. Xem video không thay được.
4) An toàn gas lạnh và an toàn điện
Có một chuyện anh em nên biết sớm: máy mới bây giờ đa số dùng R32, thuộc nhóm cháy nhẹ. Tủ lạnh đời mới hay dùng R600a, cháy được. Thói quen hàn khi ống còn gas, hay xả gas trong phòng kín của thợ đời trước là phải bỏ.
Học an toàn gồm: cắt điện và xả tụ trước khi đụng board, đeo kính và găng khi làm với gas (gas phun vào da gây bỏng lạnh), làm việc trên cao có dây đai, biết xử lý khi rò gas trong phòng kín. Ở công ty và nhà máy, anh em còn phải học huấn luyện an toàn lao động theo quy định, có thẻ mới được vào làm.
Thứ tự tôi vừa kể là cách tôi cho người mới đi. Còn nếu anh em muốn nhìn rộng hơn, nghề chia những nhánh nào, đi làm ở đâu, tôi có viết một bài về nghề điện lạnh từ A tới Z trong chuyên mục này.
5) Cái ít ai dạy: nói chuyện với khách và ghi chép
Cùng một ca thay tụ, có thợ được khách gọi lại lần sau, có thợ bị chê đắt. Khác nhau ở cách nói.
Thợ điện lạnh làm việc trong nhà người ta, trong văn phòng, trong bếp nhà hàng. Biết giải thích bệnh cho khách hiểu, báo giá trước khi làm, dọn sạch chỗ làm, đó là một kỹ năng phải học như học hàn. Nếu đi làm cho tòa nhà hay nhà máy thì thay bằng kỹ năng ghi nhật ký vận hành, báo cáo sự cố, đọc quy trình. Một ít tiếng Anh đọc tài liệu hãng cũng giúp rất nhiều, vì manual chiller, VRV hầu hết là tiếng Anh.
6) Học ở đâu
Có ba đường. Học trung cấp hoặc cao đẳng ngành Kỹ thuật máy lạnh và điều hòa không khí thì có nền, có bằng, phù hợp nếu muốn vào công ty, nhà máy. Học khóa sơ cấp ngắn ở trung tâm thì nhanh, hợp với người đã có nghề khác chuyển sang. Đi theo thợ học việc thì thực tế nhất nhưng phụ thuộc vào người dạy.
Tôi khuyên kết hợp: có một tấm bằng hoặc chứng chỉ, đồng thời đi làm phụ cho thợ có nghề ít nhất một mùa nắng. Một mùa nắng ở dân dụng dạy anh em nhiều hơn một học kỳ ngồi lớp.
Thợ mới hay hỏi
Không giỏi toán có học được không?
Được. Anh em cần cộng trừ nhân chia, đọc bảng, tính dòng điện theo công suất ở mức cơ bản. Kiên nhẫn quan trọng hơn giỏi toán.
Học bao lâu thì tự đi sửa được?
Tùy người và tùy loại máy. Máy treo tường thông thường, người chăm chỉ có thể tự làm sau khoảng một năm theo thợ. Máy inverter, máy công nghiệp thì lâu hơn nhiều.
Có nên mua đồ nghề xịn ngay từ đầu?
Không cần. Mua đồng hồ gas, ampe kìm, bộ loe ống tử tế trước. Máy hút chân không, máy hàn, máy dò rò thì mua dần khi bắt đầu nhận việc.
Học trên giấy xong đừng vội mở máy của khách. Đi theo người có nghề một thời gian đã.
