Thùng đồ của tôi bây giờ nặng chừng hai chục ký, chưa tính máy hút chân không, bình nitơ và cái thang chữ A buộc trên nóc xe. Hồi mới học việc, tôi chỉ có một cái tua vít bốn cạnh, một cây kìm và cái đồng hồ đơn mượn của ông chủ tiệm. Mười mấy năm, đồ nghề lớn dần theo việc. Có món tôi mua vì cần thật, có món mua vì thấy người ta có rồi để đó mốc.
Bài này tôi kể lại theo đúng thứ tự tôi lôi đồ ra khi tới một công trình, chứ không chia nhóm kiểu catalogue. Anh em mới vào nghề đọc để biết cái gì cần trước, cái gì để sau.
1) Tới nơi, việc đầu tiên là đo
Khách báo máy chạy mà không lạnh. Chưa đụng tới gas, tôi lấy ampe kìm ra kẹp dây nguồn dàn nóng trước. Dòng chạy thấp hơn bình thường nhiều thường gợi ý thiếu gas hoặc block yếu, dòng cao bất thường thì nghĩ tới dàn bẩn, quạt dàn nóng không quay, hoặc block sắp kẹt.
Ampe kìm là món tôi khuyên anh em đầu tư một cái tử tế, loại đo được cả điện áp, điện trở, điện dung tụ, có thì thêm đầu dò nhiệt độ. Đo tụ được ngay tại chỗ đỡ mất một chuyến chạy về tiệm. Hàng rẻ quá thì sai số lớn, đo tụ không tin được.
Cùng lúc là nhiệt kế. Tôi dùng hai loại: nhiệt kế kẹp ống để đo nhiệt độ đường ống hồi, ống đẩy, và một cây nhiệt kế đầu dò cắm vào miệng gió dàn lạnh. Nhiệt kế súng hồng ngoại thì tiện nhưng đo bề mặt bóng như ống đồng hay sai, tôi chỉ dùng để quét nhanh.
Máy đo điện trở cách điện (megohm meter) thì không phải thợ tiệm nào cũng có. Tôi mua sau khi gặp mấy lần block chạm mát mà đồng hồ vạn năng thường đo không ra. Với máy lớn, máy ở tòa nhà, món này rất đáng tiền.
2) Đồng hồ nạp gas, trái tim của thùng đồ
Máy thiếu gas, xì ở rắc co dàn nóng. Phải gắn đồng hồ vào cổng hút để xem áp. Bộ đồng hồ nạp gas (manifold gauge) gồm hai đồng hồ thấp áp, cao áp, ba dây nạp và cụm van. Đây là món mà ai làm điện lạnh cũng phải có, và cũng là món hay mua sai nhất.
Sai thứ nhất là mua một bộ rồi dùng cho mọi loại gas. Áp làm việc của R410A và R32 cao hơn hẳn R22, nên đồng hồ và dây nạp phải chịu được áp đó. Ren cổng nạp của máy R410A, R32 thường là 5/16", khác 1/4" của máy R22, nên còn phải có đầu chuyển.
Sai thứ hai là tiếc tiền dây nạp. Dây cũ, gioăng chai, xì nhẹ ở đầu dây, anh em nạp gas mãi không lên áp mà không hiểu vì sao.
Mấy năm nay tôi chuyển sang đồng hồ điện tử. Nó hiện luôn nhiệt độ bão hòa theo loại gas, tính độ quá nhiệt (superheat) và độ quá lạnh (subcool) khi kẹp thêm đầu dò nhiệt độ. Các hãng dụng cụ như Testo, Fieldpiece, Value đều có dòng này, giá chênh nhau khá xa. Tôi vẫn giữ một bộ đồng hồ kim trong xe để phòng hết pin. Bộ đồ nghề của thợ sửa máy dân dụng với thợ tòa nhà, thợ kho lạnh cũng khác nhau khá nhiều; ai chưa rõ các mảng đó khác nhau ra sao thì xem bài dài về nghề điện lạnh tôi viết trước đây.
Mẹo nghề: đồng hồ điện tử nhớ chỉnh đúng loại gas trước khi đọc. Tôi từng thấy thợ đọc áp máy R32 trong chế độ R410A rồi kết luận thiếu gas, nạp thêm, máy dư gas, dòng block vọt lên.
3) Cắt, loe, uốn ống đồng
Lắp máy mới cho một căn hộ, đường ống dài sáu mét, đi qua hai lỗ tường. Dụng cụ ra theo thứ tự: dao cắt ống, dao nạo bavia, bộ loe, cờ lê lực, lò xo hoặc dụng cụ uốn ống.
Dao cắt ống thì có loại nhỏ cho ống 6.35, 9.52 và loại lớn hơn cho ống to. Cắt từ từ, xoay vòng đều, đừng siết lưỡi quá mạnh làm méo ống. Đừng bao giờ cưa ống bằng cưa sắt rồi loe, mạt đồng rơi vào trong là nhận hậu quả.
Bộ loe ống thì tôi khuyên loại lệch tâm (eccentric flaring tool), có ly hợp tự nhả khi loe đủ. Loe bằng bộ loe kiểu cũ vẫn được, nhưng phải có tay nghề, mặt loe hay bị nứt hoặc không đều. Mặt loe không đẹp là thủ phạm xì gas hay gặp ở máy treo tường.
Cờ lê lực (torque wrench) cho rắc co là món nhiều thợ tiệm bỏ qua. Siết bằng tay theo cảm giác, chặt quá thì nứt mặt loe, lỏng quá thì xì. Bảng lực siết thường có trong tài liệu lắp đặt của hãng máy, mỗi cỡ ống một mức. Có cờ lê lực thì khỏi đoán.
Uốn ống thì ống nhỏ dùng lò xo uốn, ống lớn dùng dụng cụ uốn có cữ. Bẻ tay không cữ thì ống bị bẹp, tiết diện nhỏ lại, máy chạy kém mà khó tìm ra lỗi.
4) Hàn, thử áp và hút chân không
Thay block máy công suất lớn, phải cắt ống, hàn lại. Đồ cần là đầu khò, que hàn, bình nitơ có van giảm áp, máy hút chân không, đồng hồ chân không.
Đầu khò thì tiệm nhỏ hay dùng khò gas mini, ống nhỏ thì đủ. Ống lớn, mối hàn dày cần khò oxy-gas để đủ nhiệt. Que hàn đồng với đồng thường dùng que đồng phốt pho, có loại pha bạc; hàn đồng với sắt thì cần que bạc hàm lượng cao hơn và thuốc hàn. Trong lúc hàn cho nitơ chạy nhẹ trong ống.
Bình nitơ dùng để thổi sạch ống, thử áp, và giữ nitơ trong ống lúc hàn. Bắt buộc phải có van giảm áp, không xả thẳng từ bình. Không bao giờ dùng oxy để thử áp.
Máy hút chân không thì đừng mua loại quá nhỏ nếu hay làm máy lớn. Cái quan trọng hơn là đồng hồ đo chân không theo đơn vị micron. Đồng hồ kim trên bộ manifold chỉ cho biết “có chân không”, không cho biết hút đủ sâu chưa. Hút xong khóa van, xem số micron có tăng nhanh không là biết hệ còn ẩm hay còn xì.
5) Tìm chỗ xì, thu hồi gas, cân gas
Máy cứ hai tháng lại thiếu gas, khách bực, thợ trước cứ nạp bù rồi đi. Phải tìm cho ra chỗ xì. Đồ dùng: nước xà phòng hoặc dung dịch thử xì chuyên dụng, máy dò gas điện tử, có khi phải nạp nitơ áp cao rồi nghe, rồi bôi xà phòng từng mối.
Máy dò gas điện tử đỡ được nhiều thời gian ở dàn lạnh âm trần, chỗ khó bôi xà phòng. Đầu cảm biến có tuổi thọ, hết hạn thì độ nhạy giảm, anh em để ý.
Máy thu hồi gas và bình thu hồi thì cần nếu làm cho tòa nhà, nhà máy, hoặc thay block máy lớn. Cân gas điện tử để nạp theo khối lượng, nhất là với máy inverter và máy dùng R32 có lượng gas nạp nhỏ, nạp dư một ít cũng ảnh hưởng.
6) Mua gì trước, mua gì sau
Bảng dưới là thứ tự tôi khuyên anh em mới ra làm riêng hoặc đi làm thợ phụ có ý định sắm đồ. Không có giá vì giá đổi liên tục và khác nhau theo hãng.
| Đợt | Dụng cụ | Ghi chú của tôi |
|---|---|---|
| Đầu tiên | Ampe kìm, bộ tua vít, kìm, bút thử điện | Ampe kìm mua loại đo được tụ |
| Đầu tiên | Đồng hồ nạp gas cho R32/R410A, dây nạp | Thêm đầu chuyển ren nếu còn làm R22 |
| Đầu tiên | Dao cắt ống, nạo bavia, bộ loe lệch tâm | Bộ loe là chỗ đừng tiếc tiền |
| Thứ hai | Máy hút chân không, đồng hồ micron | Máy loại hai cấp nếu làm nhiều |
| Thứ hai | Cờ lê lực, nhiệt kế kẹp ống | Đỡ hẳn chuyện xì rắc co |
| Thứ hai | Bơm rửa áp lực, túi bạt vệ sinh | Việc vệ sinh là việc nuôi tiệm |
| Sau | Bình nitơ + van giảm áp, đầu khò | Khi bắt đầu nhận thay block, sửa ống |
| Sau | Máy dò gas, cân gas điện tử | Máy inverter nạp theo cân |
| Khi cần | Máy thu hồi gas, megohm meter | Làm tòa nhà, nhà máy thì phải có |
Ngoài bảng còn mấy món không ai nói mà ngày nào cũng dùng: khoan bê tông và mũi khoét lỗ tường, thước thủy, đèn pin đội đầu, băng quấn ống, keo silicon, dây rút. Và cái thang. Thang yếu, thang tự chế là nguyên nhân tai nạn tôi thấy nhiều hơn cả gas.
7) Giữ đồ cho bền
Một chuyện cuối. Đồ nghề điện lạnh phần lớn hỏng vì cất ẩu chứ ít khi vì dùng nhiều. Máy hút chân không không thay dầu thì yếu dần, hút mãi không xuống. Dây nạp để dưới nắng trong thùng xe thì chai. Đồng hồ kim rơi một lần là lệch kim, đọc sai mà không biết.
Tôi có thói quen cuối tuần mở thùng ra lau, kiểm dây, thay dầu máy hút nếu đã chạy nhiều, sạc pin các thứ. Mất nửa tiếng. Đổi lại thứ hai không bị đứng hình giữa nhà khách vì cái đồng hồ hết pin.
Dụng cụ tốt không thay được đào tạo. Làm với điện, gas và khò hàn mà chưa được hướng dẫn thì đừng tự làm.