by Lần đầu tôi bước vào phòng máy chiller của một tòa nhà văn phòng, cái tôi nhớ nhất là tiếng ồn và cái bảng ghi chép treo trên tường. Mỗi tiếng một dòng: nhiệt độ nước lạnh vào, ra, áp suất dầu, dòng điện máy nén, người ghi ký tên. Trước đó tôi làm dân dụng ba năm, quen leo tường treo máy, chưa bao giờ phải ký vào cái gì ngoài phiếu thu tiền. Đó cũng là lúc tôi hiểu kỹ thuật viên HVAC khác thợ máy lạnh ngoài đường ở chỗ nào.
HVAC là viết tắt của Heating, Ventilation and Air Conditioning, tức sưởi, thông gió và điều hòa không khí. Ở Việt Nam phần sưởi ít gặp, nên người ta hay gọi gọn là hệ điều hòa thông gió. Kỹ thuật viên HVAC (HVAC technician) là người vận hành, bảo trì, sửa chữa các hệ đó trong tòa nhà, bệnh viện, trung tâm thương mại, nhà máy.
1) Thiết bị kỹ thuật viên HVAC đụng tay hằng ngày
Sáng thứ hai, quản lý tòa nhà báo tầng 12 nóng, khách thuê phàn nàn. Thợ dân dụng sẽ đi tìm máy lạnh tầng 12. Ở tòa nhà dùng chiller thì không có “máy lạnh tầng 12” nào cả. Có một FCU trên trần, nước lạnh đi từ chiller dưới tầng hầm hoặc trên mái lên, qua van hai ngả, và một cái thermostat trên tường. Hỏng có thể ở bất kỳ khâu nào.
Tôi liệt kê mấy thiết bị hay gặp, kèm việc thường làm với chúng:
| Thiết bị | Nó làm gì | Việc thường gặp |
|---|---|---|
| Chiller | Làm lạnh nước cho cả tòa | Ghi thông số, theo dõi áp suất, vệ sinh ống bình ngưng |
| Tháp giải nhiệt | Thải nhiệt cho chiller giải nhiệt nước | Vệ sinh, xử lý nước, kiểm quạt và phao |
| AHU | Xử lý và thổi gió cho khu lớn | Thay lọc, kiểm dây curoa, vệ sinh coil |
| FCU | Dàn quạt từng phòng | Thông ống nước ngưng, kiểm van, motor quạt |
| VRV/VRF | Một cụm nóng, nhiều dàn lạnh | Đọc mã lỗi, kiểm địa chỉ dàn, dò rò gas |
| Quạt hút, cấp gió tươi | Thông gió, tạo áp | Kiểm vòng bi, curoa, đo lưu lượng |
Ngoài phần cứng còn có hệ thống quản lý tòa nhà, BMS. Nhiều tòa nhà cho phép kỹ thuật viên xem trạng thái, bật tắt, đổi điểm đặt nhiệt độ ngay trên máy tính phòng kỹ thuật. Đọc được màn hình BMS, hiểu báo động nào là thật, báo động nào là cảm biến hỏng, là kỹ năng ngày càng hay được hỏi khi phỏng vấn. Dù vậy, bên dưới mấy cái tên nghe to tát đó vẫn là chu trình lạnh và mạch điện mà thợ nào cũng học, tôi có kể trong bài tổng quan nghề điện lạnh của chuyên mục.
2) Một ca trực trông như thế nào
Ca đêm ở tòa nhà văn phòng thường yên. Nhưng có đêm tôi bị gọi lên mái lúc hai giờ sáng vì tháp giải nhiệt tràn nước, phao kẹt. Ướt từ đầu tới chân, sửa xong thì ghi sổ, chụp ảnh, sáng bàn giao.
Kỹ thuật viên HVAC trong tòa nhà thường làm ca, có người trực ngày, có người trực đêm, cuối tuần luân phiên. Đầu ca nhận bàn giao, đi kiểm tra tuyến (đi một vòng phòng máy, nghe tiếng máy, xem đồng hồ), ghi thông số theo giờ. Trong ca xử lý yêu cầu: phòng nóng, phòng lạnh quá, nước nhỏ giọt từ trần, mùi hôi từ miệng gió. Rồi làm bảo trì theo kế hoạch: tuần này vệ sinh lọc AHU tầng mấy, tháng này kiểm dây curoa, quý này vệ sinh ống bình ngưng.
Ở nhà máy, đặc biệt nhà máy điện tử, dược, thực phẩm, việc còn khắt khe hơn. Phòng sạch cần giữ nhiệt độ, độ ẩm, chênh áp trong khoảng rất hẹp. Lệch ra ngoài là ảnh hưởng tới sản xuất. Ở đó người làm HVAC phải hiểu thêm về lọc HEPA, đo chênh áp, ghi hồ sơ theo tiêu chuẩn nhà máy.
Mẹo nghề: khi nhận ca, đừng chỉ đọc sổ. Đi một vòng và nghe. Tiếng vòng bi quạt AHU kêu rè rè thường xuất hiện cả tuần trước khi nó hỏng hẳn.
3) Giấy tờ và quy trình, phần làm thợ dân dụng hay ngán
Lần đầu tôi phải viết giấy xin phép làm việc (work permit) chỉ để thay cái lọc gió trên trần hành lang. Thấy phiền, nhưng làm lâu rồi mới hiểu. Trần đó có đường điện, có đầu báo khói, có người qua lại. Không có quy trình thì sớm muộn sẽ có chuyện.
Kỹ thuật viên HVAC làm việc trong một hệ thống có quản lý: có kế hoạch bảo trì định kỳ, có phiếu công việc, có biên bản bàn giao, có quy trình khóa nguồn treo thẻ (lockout tagout) trước khi sửa máy lớn. Làm với nhà thầu phụ thì phải giám sát họ, ký nghiệm thu. Nhiều tòa nhà quốc tế dùng tiếng Anh trong báo cáo, nên đọc viết tiếng Anh cơ bản là có lợi.
Người làm dân dụng quen tự quyết, chuyển sang đây hay bị sốc. Ngược lại, người quen quy trình thì làm rất yên tâm, vì có kế hoạch, có đồng nghiệp, có hồ sơ máy.
4) Cần những gì để làm kỹ thuật viên HVAC
Nền thì vẫn là nền của thợ điện lạnh: chu trình lạnh, điện điều khiển, đọc áp suất, đo dòng.
Riêng HVAC thì cần thêm mấy thứ. Thứ nhất là hiểu hệ nước: bơm, van cân bằng, bình giãn nở, xử lý nước tháp giải nhiệt. Thứ hai là hiểu gió: lưu lượng, cột áp, lọc, chênh áp, cách đo bằng dụng cụ đo gió. Thứ ba là đọc bản vẽ cơ điện và sơ đồ nguyên lý, vì hệ trong tòa nhà chạy dài qua nhiều tầng, không đọc bản vẽ thì không biết ống nào đi đâu. Thứ tư là tự động hóa cơ bản: cảm biến, bộ điều khiển DDC, biến tần.
Về bằng cấp, nhiều nơi tuyển kỹ thuật viên HVAC yêu cầu trung cấp hoặc cao đẳng nhóm ngành nhiệt lạnh, cơ điện. Vị trí cao hơn như trưởng ca, giám sát thì thường cần kỹ sư hoặc nhiều năm kinh nghiệm. Ngoài ra là huấn luyện an toàn lao động, và tùy nơi có thêm yêu cầu về làm việc trên cao, an toàn điện.
5) Có nên đi theo hướng HVAC không
Tôi chuyển từ dân dụng sang tòa nhà vì muốn có lương tháng đều và học máy lớn. Được cả hai. Mất đi chút tự do và thu nhập mùa nắng không còn nhảy vọt như hồi chạy ngoài đường.
Hướng này hợp với người kiên nhẫn, chịu ghi chép, thích hiểu cả hệ thống chứ không riêng một cái máy. Người thích nhanh, thích tự làm chủ thì có thể thấy bí. Thu nhập thì tùy tòa nhà, tùy ca, tùy cấp bậc, không có mức chung. Theo những gì tôi thấy, người chịu học thêm về chiller, BMS, tiết kiệm năng lượng thường lên được trưởng ca, giám sát kỹ thuật sau vài năm.
Anh em nào đang làm dân dụng mà muốn thử, cách dễ nhất là xin vào đội bảo trì của một tòa nhà hoặc công ty dịch vụ quản lý tòa nhà ở vị trí kỹ thuật viên, học từ ca trực. Đừng ngại bắt đầu lại từ việc thay lọc gió.
Hệ điều hòa tòa nhà có điện áp cao, nước nóng lạnh, máy quay. Làm theo quy trình của nơi mình làm, đừng tự ý.
