by Tuần trước một cậu học năm hai cao đẳng nhắn hỏi tôi: em đang học nhiệt lạnh, có nên liên thông lên kỹ sư không, hay ra làm thợ luôn cho sớm có tiền. Câu này tôi nghe nhiều rồi, mỗi lần trả lời lại hơi khác vì nó tùy người. Nhưng cái khác nhau giữa hai nghề thì tôi nói được khá rõ, vì làm chung với kỹ sư cũng hơn chục năm.
1) Ai vẽ, ai lắp
Một tòa văn phòng mới, chủ đầu tư muốn hệ VRV cho mười tầng. Người ngồi tính tải lạnh từng phòng, chọn công suất dàn nóng, đi tuyến ống gas, ống nước ngưng, ống gió, chọn miệng gió, ra bản vẽ thiết kế là kỹ sư nhiệt lạnh, có khi gọi là kỹ sư HVAC hay kỹ sư cơ điện (MEP engineer) mảng điều hòa thông gió. Người cầm bản vẽ đó ra công trường, khoan treo ty, loe ống, hàn, thử áp nitơ, hút chân không, nạp gas, đấu dây điều khiển là thợ.
Nói gọn thì kỹ sư trả lời câu hỏi “hệ thống này phải như thế nào”, thợ trả lời câu “làm sao cho nó chạy được như thế”. Hai việc dính vào nhau. Bản vẽ sai độ dốc ống nước ngưng thì thợ là người phát hiện đầu tiên, khi trần thạch cao bắt đầu ố vàng.
Tôi gặp cả kỹ sư giỏi tay nghề lẫn thợ đọc bản vẽ còn kỹ hơn kỹ sư mới ra trường. Ranh giới ngoài đời không gọn như trên giấy.
2) Học khác nhau ở đâu
Cậu sinh viên kia hỏi tiếp: vậy học khác gì. Kỹ sư học đại học, nặng về nhiệt động lực học, truyền nhiệt, cơ học chất lưu, tính toán chu trình lạnh, đọc đồ thị lgp-h, tính tải theo các phương pháp chuẩn, dùng phần mềm chọn máy của hãng, vẽ AutoCAD, có nơi dùng Revit. Ngành đào tạo thường mang tên kỹ thuật nhiệt hoặc công nghệ kỹ thuật nhiệt, tùy trường.
Thợ thì học nghề trung cấp, cao đẳng, hoặc học ở tiệm. Nặng tay chân: loe ống, hàn bạc, đọc đồng hồ áp suất, đo dòng bằng ampe kìm, đấu tụ, chẩn đoán lỗi block, lỗi bo inverter. Lý thuyết có, nhưng đủ để hiểu vì sao máy hỏng chứ không phải để thiết kế cả hệ.
Một điều tôi hay nói với anh em trẻ: tấm bằng kỹ sư không làm tay anh khéo hơn, và mười năm làm thợ cũng không tự biến anh thành người tính tải lạnh cho một nhà máy. Hai bộ kỹ năng khác hẳn nhau. Muốn hình dung cả cái nghề này rộng tới đâu, từ sửa máy dân dụng tới chiller, kho lạnh, các bạn đọc thêm bài tôi viết về nghề sửa máy lạnh và hệ lạnh.
3) Một ngày làm việc trông ra sao
Thợ: sáng nhận phiếu việc, chạy xe tới khách, máy chảy nước, vệ sinh dàn, kiểm tra ống thoát, xong chạy tiếp chỗ khác. Ở tòa nhà thì đi tuần phòng máy, ghi thông số chiller, xử lý báo hỏng từ các tầng. Tay dính dầu, áo ướt mồ hôi, leo thang nhiều.
Kỹ sư thiết kế: ngồi văn phòng phần lớn thời gian, họp với kiến trúc, với bên điện, với chủ đầu tư, sửa bản vẽ theo góp ý. Kỹ sư giám sát hay kỹ sư thi công thì ra công trường nhiều hơn, cầm bản vẽ đi kiểm thợ, nghiệm thu từng hạng mục, làm hồ sơ. Kỹ sư vận hành ở nhà máy, bệnh viện thì quản lý cả đội thợ, lập kế hoạch bảo trì, theo dõi điện năng.
Tôi thấy nhiều bạn kỹ sư mới ra trường sốc nhất là lượng giấy tờ. Biên bản, nhật ký thi công, hồ sơ hoàn công. Thợ thì sốc vì cái nóng trên mái nhà lúc mười hai giờ trưa.
4) Trách nhiệm và chuyện ký tên
Đây là chỗ khác nhau mà sinh viên ít để ý. Kỹ sư là người ký bản vẽ, ký hồ sơ nghiệm thu. Hệ thống chạy không đủ lạnh vì chọn máy thiếu công suất, người bị hỏi đầu tiên là người thiết kế. Với công trình xây dựng, muốn đứng tên chủ trì thiết kế hay giám sát hạng mục cơ điện thì phải có chứng chỉ hành nghề hoạt động xây dựng theo quy định, mà điều kiện của nó gắn với bằng đại học và số năm kinh nghiệm.
Thợ chịu trách nhiệm phần tay nghề: mối hàn có xì không, hút chân không đủ chưa, nạp gas đúng lượng không. Nếu làm ẩu, máy hỏng sau ba tháng, thợ bị gọi quay lại. Trách nhiệm nhỏ hơn về giấy tờ nhưng rất rõ ràng về tay nghề.
Về thu nhập thì tôi không đưa con số, vì chênh nhau quá nhiều theo nơi làm, theo vùng, theo có làm thêm ngoài giờ không. Thợ giỏi có khách quen có thể kiếm khá hơn kỹ sư mới đi làm vài năm. Ngược lại kỹ sư lên được trưởng nhóm thiết kế hay quản lý dự án thì đi xa hơn thợ về mặt vị trí.
5) Vậy cậu sinh viên nên chọn đường nào
Tôi trả lời cậu ấy thế này. Nếu em thích ngồi tính, thích vẽ, chịu được họp hành và giấy tờ, thì học lên kỹ sư có ý nghĩa. Nếu em thích sờ tận tay cái máy, thích nghe tiếng block mà đoán bệnh, thì làm thợ trước, giỏi tay rồi tính tiếp.
Có một đường thứ ba mà tôi thấy khá nhiều người đi: làm thợ vài năm, vừa làm vừa học liên thông, rồi chuyển sang giám sát hoặc kỹ sư vận hành. Những người này thường được việc nhất ở công trường, vì đọc bản vẽ hiểu ý kỹ sư và nhìn mối hàn biết thợ làm tốt hay không. Đi đường này mất sức, nhưng ít ai hối hận.
Còn thứ tôi khuyên không nên làm là học lên kỹ sư chỉ vì nghĩ làm thợ là thấp. Ở công trường, chẳng ai coi thường thợ giỏi.
Chuyện học và chọn nghề mỗi người một khác. Thông tin về chứng chỉ hành nghề nên kiểm lại với cơ quan quản lý xây dựng ở địa phương.
